Παρ΄όλο πού, όπως είπαμε, η εργασία μας αυτή αναφέρεται μέχρι το τέλος τού 17ου αιώνος, εντούτοις δέν μπορούμε με τήν ευκαιρία αυτή να παραλείψουμε ότι, ταπεινοί ιδιώτες, απλοϊκοί καί ανεπιτήδευτοι βιοτέχνες, έμποροι καί γεωργοί, καθ’ όλη τήν διάρκεια τής μακράς Οθωμανικής δουλείας, οργανώθηκαν σε ενώσεις, τίς λεγόμενες Συντεχνίες. Μέσω αυτών κατάφεραν όχι μόνον να προασπίσουν τα οικονομικά τους συμφέροντα, αλλά καί να αναπτύξουν μία πολυσχιδή δράση: Εθνική, κοινωνική καί εκκλησιαστική. Οι Συντεχνίες βοήθησαν το Έθνος σε πολλές κρίσιμες περιστάσεις, υποστήριξαν τήν Εκκλησία κατά τήν πολυτάραχη πορεία της και ανακούφισαν τήν κοινωνία από τίς πολλές πληγές της. Ανέπτυξαν μάλιστα τέτοια δραστηριότητα ανενόχλητα, καλυπτόμενες πίσω από τόν επαγγελματικό τους μανδύα, ώστε κατόρθωσαν, αφού στό μεταξύ οι περισσότεροι «πρωτομαΐστορες» μυήθηκαν είς τόν Τεκτονισμό από τους Φιλικούς, να προετοιμάσουν τήν Ελληνική Επανάσταση τού 1821. Παράλληλα, πρωτοστάτησαν σε κάθε αγαθοεργή, φιλοπρόοδη καί φιλόμουση κίνηση τού υπόδουλου Ελληνισμού, ο οποίος ωφελήθηκε με τρόπον αφάνταστο. Έτσι, από τήν ιστορική έρευνα τής Ελληνικής συντεχνιακής οργανώσεως δέν αποκαλύπτεται μόνον ο βαθμός τού τεχνικού πολιτισμού, η ανάπτυξη τής βιοτεχνίας καί η εμφάνιση τής βιομηχανίας, αλλά καί το υψηλό επίπεδο τού ψυχικού πολιτισμού καί τού ανθρωπισμού πού επέδειξαν μέσα στά σκοτάδια τής απέραντης σκλαβιάς οι πιό απλοί Έλληνες, οι βιοτέχνες καί οι επαγγελματίες, παλεύοντας ενάντια σε αμέτρητες αντιξοότητες.
Σινεχίζεται…