Από τίς μυσταγωγικές οργανώσεις πού είναι γνωστές σήμερα, εκτός από τόν Τεκτονισμό, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει καί η παγκόσμια Θεοσοφική Εταιρεία, η οποία εργάζεται, όπως υποστηρίζει, γιά το καλό τής Ανθρωπότητος. Τα πολυάριθμα μέλη της σε όλο τόν κόσμο ονομάζονται Θεόσοφοι ή Θεοσοφιστές καί ασχολούνται με τήν Θεοσοφία, μία σε μεγάλο βαθμό, αποκρυφιστική διδασκαλία, η οποία, όπως θα δούμε, συνδέεται σε ορισμένα σημεία με τόν Τεκτονισμό. Θα προσπαθήσω να δώσω μία γενική καί όσο γίνεται πιό σαφή εικόνα διά τήν Θεοσοφίαν καί τήν Θεοσοφικήν Εταιρεία, διότι η ουσιαστική μελέτη καί μύησις είς τήν Θεοσοφίαν είναι δύσκολη υπόθεσις καί απαιτεί πολύ χρόνο, προσπάθεια καί ιδιαίτερη ψυχική προδιάθεση, κάτι πού συμβαίνει επίσης είς τόν Τεκτονισμόν καί σε κάθε άλλη μυσταγωγική οργάνωση, αλλά σε μικρότερο βαθμό. Η λέξις «Θεοσοφία», πού προέρχεται από τίς λέξεις «Θεός» καί «Σοφία», είναι το όνομα ενός αρχαίου φιλοσοφικού συστήματος πού βασίζεται είς τήν «θεία σοφία», δηλαδή είς τήν ανώτερη καί απόκρυφη γνώση τών Μυστηρίων. …. Η γνώσις αυτή θεωρείται πανάρχαια, τόσον παλαιά όσο καί ο ίδιος ο άνθρωπος. Η Θεοσοφία, όπως καί ο Τεκτονισμός, αποτελεί μία από τίς πολλές μορφές πού πήραν αυτά τα Μυστήρια μέσα είς τούς αιώνας. Επανεμφανίσθη είς τούς νεότερους χρόνους, όμως η σύγχρονη μορφή της δέν θεωρείται ακριβώς συνέχεια τής αρχαίας Θεοσοφίας, παρότι διατήρησε το ίδιο όνομα. Αντίθετα, συνδέεται περισσότερο με τίς ινδικές μυστικιστικές παραδόσεις τής Yoga (=ένωσις μετά τού Θεού). Σύμφωνα με τόν αείμνηστο Πλάτωνα Δρακούλη, η Σχολή τής Αλεξάνδρειας κατά τόν 3ο μ.Χ. αιώνα ήταν η πρώτη πού χρησιμοποίησε συστηματικά τόν όρο «Θεοσοφία» διά να περιγράψει ένα σύστημα Μυστηρίων. Ο Αμμώνιος Σακκάς μπορεί να θεωρηθεί ιδρυτής τής Θεοσοφικής Σχολής,καθώς διαμόρφωσε ένα σύστημα συγκριτικής φιλοσοφίας καί, ίσως, συγκριτικής θρησκείας. Ό Ωριγένης, ο Πλωτίνος, ο Πορφύριος, ο Ιάμβλιχος, ήταν οι κορυφαίοι φιλόσοφοι αυτής τής Σχολής, ωνομάζοντο δέ από άλλους μέν Έκλεκτικοί ή Αναλογητικοί, από άλλους δέ Νεοπλατωνικοί ή θεόσοφοι. Η Θεοσοφία γνώρισε πολύ μεγάλη διάδοση εκείνη τήν εποχή και βασιζόταν σε τρείς κύριες αρχές, α) ότι υπάρχει μία ανώτατη Θεία ουσία, από τήν οποία προήλθε όλη η ορατή καί αόρατη φύση καί είς τήν οποίαν τελικά θα επιστρέψουν τα πάντα. β) ότι ο άνθρωπος είναι αθάνατο ον, θεϊκής προελεύσεως καί μπορεί να εξελίσσεται αδιάκοπα, με τελικό σκοπό να εκδηλωθεί το θείο μέσα από τήν ανθρώπινη μορφή. γ), ότι στήν φύση υπάρχουν νοήμονες δυνάμεις καί ότι μέσα στόν άνθρωπο υπάρχει απεριόριστη δημιουργική δύναμη, η οποία βρίσκεται σε λανθάνουσα κατάσταση καί περιμένει, μέσω τής εξελίξεως, να αναπτυχθεί καί να χρησιμοποιηθεί διά το θείον έργο τής κοσμικής εξελίξεως. Παράλληλα, η Θεοσοφία εδίδασκε ότι δέν υπάρχει τίποτε πραγματικά «υπερφυσικό» καί ότι η θεότης δέν βρίσκεται έξω ή επάνω από τήν φύση, αλλά μέσα σε αυτήν. Είχε επίσης ως βασική αρχή τήν έρευνα καί τήν αναζήτηση τής γνώσεως. Απέρριπτε τήν δογματική αντίληψη τής συμβατικής επιστήμης καί τού υλισμού, σύμφωνα με τήν οποία ό,τι δέν γνωρίζει ο άνθρωπος θεωρείται ανύπαρκτο.
