ΤΟ ΔΕΛΦΙΚΟΝ “ΓΝΩΘΙ ΣΑΥΤΟΝ” (ΜΕΡΟΣ Β΄)

Όλα τα συναπαποτελούντα στοιχεία τόν 5ο π. Χ. αιώνα, ομαδικά κατορθώματα καί θυσίες, δημιουργίες καλλιτεχνικές, καθαρά πνευματικά επιτεύγματα, λογοτεχνία κ.λπ, είναι θαυμαστά καί λαμπρά. Αλλά το θαυμαστότερο καί λαμπρότερο δημιούργημά του είναι η λεγόμενη Αττική φιλοσοφία, πού θεμελιώθηκε με τήν Σωκρατική διδασκαλία, δηλαδή η φιλοσοφία τού Πλάτωνος καί τού Αριστοτέλους. Η Αττική φιλοσοφία είναι το άνθος καί ο καρπός μακράς καλλιέργειας ιδεών αναμορφωτικών τής παλαιάς ζωής, αλλά εμπνευσμένων όλων από το Δελφικό κήρυγμα. Ο Πίνδαρος στηλιτεύει το ψέμα, τήν κολακεία, τήν ύβριν, τόν φθόνο, το πάθος, κάθε πάθος, διακυρύσσει, είναι διαταραχή τής ισορροπίας τής ψυχής καί ζαλίζει καί τόν σοφόν “αι δε φρενών ταραχαί παρέπλαγξαν καί σοφόν”. Ο Αισχύλος στήν “Ορέστειαν” αγωνίζεται κατά τής άγριας τυφλής εκδικήσεως, πού τήν παρουσιάζει σάν Κοινωνικό πάθος-πρόληψη. Ο Χορός υποδέχεται με αλαλαγμούς χαράς τόν εκδικητικό Ορέστη: ” Ηλθες επί τέλους, τού λέει. Εμπρός! Αντί πληγής φονίας φονίαν πληγήν τινέτο’ δράσαντι παθείν, τριγέρων μύθος τάδε φωνεί”. ( Η φονική πληγή με όμοια πληγή να τιμωρείται, να πάθει όποιος έκαμε κακό, πανάρχαιος λόγος το προστάζει). Αλλά αμέσως μετά τήν εκδίκηση ο ποιητής διά τού Ορέστου τολμά να θέση υπό αμφισβήτηση τόν πανάρχαιο λόγο “ δράσαντι παθείν”. Πρίν ακόμη έλθουν οι Ερινύες, ο Ορέστης έχει είδη θέσει το δίλημμα: έπρεπε ή δεν έπρεπε; (να σκοτώσω τήν μητέρα). Καί ο Χορός ξεχνάει τώρα τήν πανάρχαια προσταγή καί δέν απαντά: Επρεπε! Αλλά εύχεται είς τόν Ορ να βρεί τήν εξιλέωση τήν αρωγή τής θεότητος. Καί τήν βρίσκει, ως γνωστόν, ο Ορέστης, αλλά με τήν ψήφο τής Αθηνάς. Ο ποιητής δηλαδή διστάζει ακόμη να “κτυπήσει” κατευθείαν τίς παλαιές αντιλήψεις* αλλά βέβαιον είναι ότι το οικοδόμημα τής Αρχαίας κοινωνίας έχει ήδη κλονιστεί. Η θεότητα παύει να είναι εκδικητική, ανθρώπινα είναι τα έργα του ανθρώπου. Ο Προμηθεϊκός άνθρωπος, θεός τού Αισχύλου διακηρύσσει: Ηθελα καί έφταιξα, γιά να βοηθήσω τούς θνητούς βρήκα εγώ πόνους καί πάθη. Ο άνθρωπος δλδ τού 5ου αιώνος δέν φοβάται πλέον τόν πόνο καί τα παθήματα, μέσω αυτών φτάνει στήν μάθηση, με τόν λογισμό εξετάζει θεωρητικά όσα επιχειρεί καί τολμάει να πράττει κατά τής υπαγορεύσεις του** . Η τόλμη αυτή, η περί τήν πράξιν διά τού λογισμού τόλμη, η τόλμη τής εν ημίν ερεύνης πρός εύρεσιν τής περί τήν πράξιν αληθείας δηλαδή το Γνώθι σαυτόν, δημιουργεί τούς θαυμαστούς τραγικούς ήρωες-πρότυπα ζωής.
Η Αντιγόνη φωνάζει στόν Κρέοντα προβάλλοντας τούς άγραφους νόμους με το αιώνιο κύρος, τούς νόμους τούς οποίους ο λογισμός της οδηγείται μέσω τού παθήματος να βρεί καί να τιμήσει: “Ουδείς οίδεν εξ όσων φάνη…”. Καί όταν ο Κρέων τήν επιτιμά: Πώς τολμάς να αισθάνεσαι καί να πράττεις αντίθετα πρός τούς συμπολίτας σου; Όλοι τόν μισούν τόν Πολινείκη, η Αντιγόνη βροντοφωνεί: “Ού συνέχθειν, αλλά συμφιλείν έφυν…” (Γεννήθηκα όχι γιά το μίσος, αλλά γιά τήν αγάπη πρός τούς άλλους).
Ο Τύραννος Οιδίπους έπειτα είναι αντιπροσωπευτικότερος τύπος τού Προμηθεϊκού ανθρώπου τού 5ου αιώνος. Ζητάει τήν αλήθεια. Γνώθι σαυτόν, τού φωνάζει ο Δελφικός Τειρεσίας. Εκλογίζεται, ερευνά, βρίσκει εν εαυτώ τήν αλήθεια καί φτάνει είς τήν κατά μέτωπον αντιμετώπιση τής πραγματικότητος. Αυτή ακριβώς λοιπόν η περί τήν πράξη διά τού λογισμού τόλμη κάνει τόν άνθρωπο ικανό να αντιμετωπίζει με θάρρος στήν πραγματικότητα καί να ζητάει να εισδύσει σε αυτήν καί να συλλάβει τήν ουσία της. Δημιουργεί δηλαδή ο άνθρωπος το περί τού όντος πρόβλημα, δηλαδή τήν κυρίως φιλοσοφία. Να λοιπόν πώς το φως τής Δελφικής Εντολής “Γνώθι σαυτον, τήν οποία υπηρετεί πιστά ο Σωκράτης, δημιουργείται υπ’ αυτού καί τελειούται διά τού Πλάτωνος καί τού Αριστοτέλους η Αττική φιλοσοφία.